Stare religijne oleodruki należą do tych przedmiotów, które przez wiele dziesięcioleci były niemal niezauważalnym elementem polskich domów. Wisiały nad łóżkami, w kuchniach, pokojach gościnnych, przy domowych ołtarzykach i w izbach wiejskich. Przedstawiały Matkę Boską, Jezusa Chrystusa, Świętą Rodzinę, aniołów, świętych oraz sceny biblijne. Często były pamiątką z pielgrzymki, prezentem ślubnym, komunijnym albo rodzinną pamiątką przekazywaną z pokolenia na pokolenie.

Dzisiaj stare oleodruki religijne coraz częściej trafiają do antykwariatów, na aukcje i do prywatnych kolekcji. Interesują się nimi nie tylko osoby poszukujące przedmiotów związanych z religijnością swoich przodków. Są również częścią kolekcjonerstwa dawnej grafiki, polskiej sztuki popularnej, dewocjonaliów i wyposażenia dawnych wnętrz.

Co ważne, określenie „oleodruk” obejmuje kilka zjawisk technicznych. W potocznym języku oznacza przede wszystkim reprodukcję przypominającą obraz olejny. Wielki słownik języka polskiego PAN definiuje oleografię jako reprodukcję przypominającą obraz olejny, wykonywaną na płótnie lub innym materiale techniką oleodruku. (wsjp.pl)

Czym właściwie jest oleodruk?

Oleodruk nie jest po prostu tanim obrazem olejnym. To przede wszystkim drukowana reprodukcja mająca naśladować wygląd malarstwa olejnego.

Rozwój tej techniki był związany z ogromnym postępem dziewiętnastowiecznej poligrafii. Szczególne znaczenie miała chromolitografia, czyli technika litografii barwnej pozwalająca na wykonywanie wielokolorowych odbitek. Dla każdego koloru przygotowywano oddzielną formę drukarską, a kolejne kolory nakładano w odpowiedniej kolejności. (Muzeum Narodowe we Wrocławiu)

W przypadku oleodruków chodziło jednak o coś więcej niż samo uzyskanie kolorowego obrazu. Odbitka miała przypominać powierzchnię malowanego obrazu. Stosowano więc farby z dodatkiem oleju albo powlekano odbitkę błyszczącym werniksem. Drukowano przede wszystkim na papierze, ale również na płótnie i innych podłożach. (Muzeum Narodowe we Wrocławiu)

Dlatego stary oleodruk może z daleka przypominać obraz malowany pędzlem.

Oleografia a chromolitografia

W opisach antykwarycznych można spotkać kilka określeń:

oleodruk,
oleografia,
chromolitografia,
barwna litografia,
obraz drukowany,
reprodukcja obrazu,
obraz fabryczny,
obraz dewocyjny.

Nie zawsze są one ścisłymi synonimami.

Oleografia była szczególną odmianą chromolitografii, której celem było osiągnięcie efektu możliwie zbliżonego do malarstwa olejnego. Hiszpański słownik terminologii dziedzictwa kulturowego określa oleografię jako technikę druku chromolitograficznego, której rezultat znacznie zbliża się do efektów malarstwa olejnego; jej największy rozwój przypadał na drugą połowę XIX wieku. (Tesauros)

Dla kolekcjonera oznacza to jedną ważną rzecz: sam napis „oleodruk” nie mówi jeszcze wszystkiego o przedmiocie. Przy ocenie konkretnego egzemplarza trzeba przyjrzeć się jego technice, podłożu, wydawcy, sygnaturom, ramie oraz pochodzeniu.

Złoty wiek oleodruków – XIX wiek

Największy rozwój oleodruków przypadł na drugą połowę XIX wieku. Był to okres gwałtownego rozwoju przemysłu poligraficznego oraz rosnącego zapotrzebowania na dekoracje ścienne dostępne dla szerokiego grona odbiorców.

Wcześniejsze techniki graficzne były często droższe i trudniejsze w produkcji. Chromolitografia umożliwiła natomiast masowe wykonywanie kolorowych reprodukcji. Dzięki temu obrazy, które wcześniej były dostępne przede wszystkim dla zamożniejszych odbiorców, mogły trafić również do mieszczańskich mieszkań i wiejskich domów. (Muzeum Narodowe we Wrocławiu)

Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej wskazuje, że oleodruki rozpowszechniły się w drugiej połowie XIX wieku i pozostawały popularne jeszcze przez znaczną część XX wieku. Trafiały zarówno do mieszczańskich salonów, jak i do wiejskich izb. (Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej)

Była to prawdziwa rewolucja.

Za stosunkowo niewielką kwotę można było kupić kolorowy obraz, oprawić go w ozdobną ramę i zawiesić na ścianie. W przypadku obrazów religijnych dochodził jeszcze jeden element – ich funkcja dewocyjna.

Gdzie produkowano stare religijne oleodruki?

Produkcja nie ograniczała się do jednego kraju. Religijne obrazy drukowane powstawały w wielu europejskich ośrodkach poligraficznych, a następnie były sprzedawane na ogromnych obszarach Europy.

Szczególne znaczenie miały Niemcy, Austria, Czechy, Francja i Włochy. Niemcy stały się jednym z ważnych centrów produkcji drukowanych obrazów religijnych i dewocjonaliów. Niemieckie zakłady wydawnicze dostarczały obrazy na rynek niemiecki, ale także do innych krajów.

Dobrym przykładem jest Monachium, które w XX wieku stało się ważnym ośrodkiem katolickiego przemysłu wydawniczego. W Monachium działał m.in. Verlag Ars Sacra Josef Müller. Źródła muzealne dokumentują jego produkcję religijnych obrazów oraz późniejszych drukowanych przedstawień biblijnych. (Minga Gschichtn)

Ważnym producentem religijnych grafik był także B. Kühlen z Mönchengladbach. Źródła dotyczące reprodukcji Drogi Krzyżowej potwierdzają, że oficyna ta rozpowszechniała serie religijnych przedstawień przeznaczonych między innymi do kościołów i miejsc kultu. (RDK Labor)

Niemieckie oleodruki na polskim rynku

Dla polskiego kolekcjonera informacja o niemieckim pochodzeniu nie musi oznaczać, że obraz jest „obcy” polskiej kulturze.

Wręcz przeciwnie.

Niemieckie, wiedeńskie, berlińskie czy norymberskie wydawnictwa dostarczały swoje produkty na ziemie polskie. Muzeum Etnograficzne w Toruniu wskazuje, że na początku XX wieku obok rodzimych producentów funkcjonowali wydawcy warszawscy, wiedeńscy, berlińscy, norymberscy i praskcy. (Archiwum Etnomuzeum)

W zbiorach muzealnych zachowały się również oleodruki oznaczane jako pochodzące z Niemiec, datowane na przełom XIX i XX wieku. (Archiwum Etnomuzeum)

Częstochowa – jeden z najważniejszych polskich ośrodków

Jeżeli interesują nas polskie religijne oleodruki, szczególne miejsce zajmuje Częstochowa.

Nie jest to przypadek. Miasto i Jasna Góra były jednym z najważniejszych centrów polskiego ruchu pielgrzymkowego, a wraz z pielgrzymkami rozwijał się cały przemysł pamiątkarski i dewocyjny.

Pod koniec XIX wieku i na początku XX wieku z Częstochowy wyjeżdżały tysiące pielgrzymów, którzy zabierali ze sobą pamiątki związane z Jasną Górą. Wśród nich znajdowały się obrazy, litografie, chromolitografie i oleodruki. (Archiwum Etnomuzeum)

Co ciekawe, nie były to wyłącznie proste reprodukcje wizerunku Matki Boskiej Częstochowskiej.

Powstawały również bardziej rozbudowane kompozycje przedstawiające historię cudownego obrazu, Jasną Górę, uroczystości religijne, pielgrzymów oraz wydarzenia związane z kultem maryjnym. Szczególne znaczenie miała rocznica 500-lecia obecności obrazu na Jasnej Górze w 1882 roku. Wtedy drukarnia Kohna i Oderfelda przygotowała serie chromolitografii przedstawiających wizerunek Madonny wraz ze scenami historycznymi i legendarnymi. (Yumpu)

Kohn i Oderfeld

W. Kohn i A. Oderfeld należeli do istotnych producentów polskiej grafiki drukowanej w Częstochowie.

Źródła dotyczące historii miasta podają, że zakład litograficzny Kohn & Oderfeld działał od 1867 roku, a w późniejszym okresie rozwinął się w większy zakład posiadający wiele maszyn litograficznych i drukarskich. (JewishGen)

W zbiorach Muzeum Etnograficznego w Toruniu znajduje się między innymi oleodruk Matki Boskiej Częstochowskiej wykonany przez Kohn i Oderfeld w Częstochowie w 1882 roku. (Archiwum Etnomuzeum)

Dla współczesnego kolekcjonera takie informacje są niezwykle istotne.

Nie mamy już wtedy anonimowego „starego obrazka religijnego”, ale konkretny produkt określonej oficyny, związany z konkretnym miastem, wydarzeniem i okresem historycznym.

Kraków – centrum produkcji i dystrybucji religijnych obrazków

Drugim niezwykle ważnym miejscem był Kraków.

Szczególnego znaczenia nabrał po powstaniu styczniowym, gdy władze carskie zaostrzyły kontrolę nad produkcją i rozpowszechnianiem części patriotycznych przedstawień religijnych.

Źródła Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu wskazują, że wcześniej ważnym centrum produkcji takich obrazków była Jasna Góra. Po wprowadzeniu cenzury ich produkcja przenosiła się do autonomicznej Galicji, a Kraków stał się jednym z głównych ośrodków. Wśród ważnych firm wymieniane są m.in. Księgarnia Katolicka Władysława Miłkowskiego, zakład Józefa Angrabajtysa oraz firma Juliana Kurkiewicza. (Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu)

To bardzo ważna informacja dla osób poszukujących starych polskich obrazów religijnych.

Na odwrocie małego obrazka, oleodruku czy grafiki może znajdować się nazwa księgarni lub drukarni, która pozwala znacznie dokładniej określić jego pochodzenie.

Przykładowo, na aukcjach antykwarycznych pojawiają się XIX-wieczne obrazki religijne wydawane przez Księgarnię Katolicką dra Władysława Miłkowskiego w Krakowie. Jeden z takich obiektów z 1892 roku został wystawiony na aukcji i osiągnął cenę 97 euro przy cenie wywoławczej 12 euro. (OneBid)

Nie oznacza to oczywiście, że każdy produkt Miłkowskiego ma podobną wartość. Pokazuje jednak, jak ważne dla kolekcjonera może być ustalenie wydawcy i pochodzenia obiektu.

Julian Kurkiewicz i religijno-patriotyczne obrazy

W historii polskich drukowanych obrazów religijnych ciekawą postacią jest również Julian Kurkiewicz.

Jego krakowska firma działała od 1889 roku i była według źródeł jednym z największych dystrybutorów religijno-patriotycznych obrazków w Krakowie. (Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu)

Szczególnie interesujące są przedstawienia łączące religię z polską historią.

Jednym z przykładów jest kompozycja „Polska w kajdanach”, rozpowszechniana od 1907 roku. Obraz łączył motywy religijne z symboliką narodową – Chrystusem, krzyżem, białym orłem oraz widokami Warszawy i Krakowa. (Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu)

Takie przedmioty są szczególnie interesujące z punktu widzenia historii polskiej kultury, ponieważ pokazują, jak obraz religijny mógł jednocześnie pełnić funkcję patriotyczną.

Najpopularniejsze rodzaje starych religijnych oleodruków

Rynek starych oleodruków religijnych jest bardzo różnorodny. Wśród najczęściej spotykanych przedstawień można wyróżnić kilka podstawowych grup.

1. Matka Boska z Dzieciątkiem

To jedna z największych grup.

Spotykamy:

Matkę Boską Częstochowską,
Matkę Boską Ostrobramską,
Matkę Boską Karmiącą,
Matkę Boską Nieustającej Pomocy,
Matkę Boską Bolesną,
Madonnę z Dzieciątkiem,
różne przedstawienia maryjne związane z sanktuariami.

Matka Boska Częstochowska zajmuje w polskiej kulturze szczególne miejsce. Oleodruki z jej wizerunkiem były nie tylko dekoracją, lecz także pamiątką z pielgrzymki. Muzeum Etnograficzne w Toruniu posiada przykłady częstochowskich oleodruków z XIX i XX wieku, w tym egzemplarz Kohn i Oderfeld z 1882 roku. (Archiwum Etnomuzeum)

2. Serce Jezusa

Serce Jezusa należy do najbardziej charakterystycznych przedstawień katolickiej sztuki dewocyjnej.

Często występowało w parze z przedstawieniem Niepokalanego Serca Maryi.

Taki komplet był bardzo często wieszany w sypialni małżeńskiej nad łóżkiem. Muzeum Narodowe we Wrocławiu podkreśla ogromną popularność tego zestawu i jego znaczenie jako jednego z najbardziej rozpoznawalnych motywów katolickiej sztuki dewocyjnej. (Muzeum Narodowe we Wrocławiu)

3. Niepokalane Serce Maryi

Przedstawienie Maryi z widocznym sercem otoczonym symboliką religijną występowało w wielu odmianach.

Dla kolekcjonera szczególnie interesujące mogą być egzemplarze zachowane w oryginalnych ramach, z dobrze widoczną strukturą druku i bez późniejszych ingerencji.

4. Święta Rodzina

Święta Rodzina była bardzo popularnym motywem w domach rodzinnych.

Przedstawienia Maryi, Józefa i Jezusa mogły być umieszczane w pokojach mieszkalnych, sypialniach czy domowych miejscach modlitwy.

W zbiorach Muzeum Etnograficznego w Toruniu znajdują się między innymi oleodruki przedstawiające Świętą Rodzinę, datowane na pierwszą połowę XX wieku. (Muzeum Etnograficzne w Toruniu)

5. Anioł Stróż

Jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów jest Anioł Stróż prowadzący lub chroniący dzieci.

Tego typu przedstawienia szczególnie często trafiały do pokoi dziecięcych.

Motyw anioła miał nie tylko funkcję dekoracyjną. Obraz przypominał o opiece nad dzieckiem i był elementem codziennej religijności.

6. Święci

Oleodruki przedstawiały również:

św. Józefa,
św. Franciszka,
św. Antoniego,
św. Barbarę,
św. Mikołaja,
św. Teresę,
św. Annę,
św. Stanisława,
św. Kingę,
św. Kazimierza,
archaniołów Michała i Gabriela.

W zbiorach Muzeum Etnograficznego w Toruniu znajduje się między innymi oleodruk św. Agaty oraz liczne przedstawienia świętych związane z warsztatami częstochowskimi. (Muzeum Etnograficzne w Toruniu)

7. Sceny z życia Chrystusa

Popularne były również przedstawienia narracyjne:

Narodzenie Jezusa,
Pokłon Trzech Króli,
Ucieczka do Egiptu,
Jezus w świątyni,
Ostatnia Wieczerza,
Ukrzyżowanie,
Zmartwychwstanie,
Chrystus w Ogrodzie Oliwnym,
Droga Krzyżowa.

Szczególnie interesujące są serie przedstawiające poszczególne stacje Drogi Krzyżowej. Reprodukcje tego typu były sprzedawane jako wyposażenie kościołów, kaplic i miejsc kultu. (RDK Labor)

Oleodruki patriotyczne – religia i polska historia

Jednym z najbardziej fascynujących obszarów kolekcjonerstwa są religijne oleodruki o tematyce patriotycznej.

W XIX i na początku XX wieku religijność i polska tożsamość narodowa bardzo często przenikały się w popularnych przedstawieniach.

Na jednym obrazie mogły znaleźć się:

Chrystus,
Matka Boska Częstochowska,
biały orzeł,
Wawel,
Zamek Królewski w Warszawie,
symbole powstańcze,
daty rozbiorów,
daty powstań narodowych,
fragmenty polskich pieśni patriotycznych.

Takie przedstawienia są dziś szczególnie interesujące dla kolekcjonerów zainteresowanych historią Polski, sztuką popularną i polskimi dewocjonaliami.

Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu opisuje przykład obrazu, którego kompozycja łączyła Chrystusa, polskie symbole narodowe, Wawel, Warszawę i daty związane z rozbiorami oraz powstaniami. (Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu)

Jak wyglądały stare oleodruki?

Nie wszystkie wyglądały tak samo.

Najprostsze były niewielkimi drukami na papierze. Inne wykonywano w dużych formatach i oprawiano w ciężkie, dekoracyjne ramy.

Często stosowano:

złocone ramy drewniane,
ramy profilowane,
ozdobne narożniki,
elementy imitujące złoto,
szkło ochronne,
bordiury,
papierowe lub płócienne podłoże.

Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej zwraca uwagę, że oleodruki oprawiano w ozdobne drewniane ramy, niekiedy malowane na złoto lub srebro, z dodatkowymi błyszczącymi elementami i dekoracyjnymi bordiurami. (Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej)

Dlatego w przypadku starego oleodruku rama jest częścią historii przedmiotu, a nie tylko dodatkiem.

Dlaczego oleodruki były tak popularne?

Odpowiedź jest prosta: były stosunkowo tanie, kolorowe i łatwe do transportowania.

Obraz olejny namalowany na płótnie wymagał pracy artysty i był kosztownym przedmiotem. Drukowany obraz można było natomiast wyprodukować w dużej liczbie egzemplarzy.

W dodatku oleodruk był znacznie mniej delikatny niż obraz na szkle.

Muzeum Narodowe we Wrocławiu zwraca uwagę, że masowa produkcja kolorowych reprodukcji sprawiła, iż obrazy stały się dostępne dla szerszych grup społecznych. Oleodruki łatwiej było także transportować niż kruche obrazy na szkle. (Muzeum Narodowe we Wrocławiu)

W przypadku religijnych przedstawień dochodziła jeszcze możliwość zakupu ich w miejscach pielgrzymkowych.

Człowiek przyjeżdżał na Jasną Górę, do sanktuarium lub innego miejsca kultu i mógł wrócić do domu z materialną pamiątką.

Oleodruk jako pamiątka z pielgrzymki

To bardzo ważny aspekt historii tych przedmiotów.

Stary obraz religijny mógł być odpowiednikiem dzisiejszej pamiątki turystycznej, ale jego znaczenie było znacznie głębsze.

Pielgrzym przywoził do domu wizerunek świętego miejsca lub czczonego obrazu. Następnie zawieszał go na ścianie i włączał do codziennej przestrzeni modlitwy.

Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej opisuje oleodruki jako część domowej pobożności ludowej – obrazy umieszczano obok różańców, książeczek do modlitwy i innych dewocjonaliów. (Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej)

To tłumaczy, dlaczego wiele starych oleodruków ma dzisiaj ślady intensywnego użytkowania.

Niektóre były dotykane, zdejmowane ze ściany, przenoszone z domu do domu, czyszczone, przemalowywane lub umieszczane w nowych ramach.

Jak rozpoznać stary oleodruk?

Jeżeli znaleźliśmy na strychu lub w domu rodzinnym stary obraz religijny, nie należy od razu oceniać jego wieku wyłącznie po wyglądzie.

Najpierw warto dokładnie obejrzeć:

1. Tył obrazu

To często najważniejsza część.

Może znajdować się tam:

nazwa wydawcy,
adres drukarni,
nazwa miasta,
numer katalogowy,
sygnatura,
informacja o prawach wydawniczych,
modlitwa,
imprimatur,
dedykacja,
data.

2. Podłoże

Trzeba sprawdzić, czy obraz jest wykonany na:

papierze,
płótnie,
tekturze,
desce,
blasze.

Występują również obiekty, w których drukowany obraz został dodatkowo połączony z innymi technikami dekoracyjnymi.

3. Rama

Oryginalna stara rama może być bardzo istotnym elementem.

Nowa rama może oznaczać, że obraz został oprawiony ponownie, ale stara, zachowana rama pomaga dokumentować jego historię.

4. Sygnatury

Warto szukać nazwisk artystów, wydawców i drukarzy.

Jedna niewielka informacja na dole obrazu może całkowicie zmienić możliwość jego identyfikacji.

Co oznacza imprimatur?

W przypadku dziewiętnastowiecznych obrazów religijnych można czasem znaleźć informację o imprimatur, czyli kościelnym pozwoleniu na druk.

Jest to istotny szczegół przy identyfikacji dawnych przedstawień religijnych.

Materiały Muzeum Olsztynka wskazują, że wiele XIX-wiecznych obrazów religijnych przeznaczonych dla ludności wiejskiej zawierało informację o imprimatur. Miało ono dawać odbiorcom pewność, że przedstawienie jest zgodne z zasadami i akceptowane przez władze kościelne. (Muzeum Budownictwa Ludowego)

Dla kolekcjonera taka informacja może być ważną wskazówką przy ustalaniu pochodzenia i datowania obiektu.

Czy stare religijne oleodruki mają wartość?

Tak, ale nie każdy stary oleodruk jest automatycznie cennym antykiem.

To jedna z najważniejszych rzeczy, o których należy pamiętać.

Wartość może zależeć od wielu czynników:

wieku,
rzadkości,
tematu,
jakości wykonania,
techniki,
wydawcy,
miejsca produkcji,
zachowania,
oryginalności,
wielkości,
jakości ramy,
proweniencji,
związku z konkretnym sanktuarium,
wyjątkowej ikonografii.

Szczególnie interesujące mogą być egzemplarze posiadające dokładnie ustalone pochodzenie.

Inaczej wygląda anonimowy, masowo produkowany obraz z XX wieku, a inaczej dobrze zachowany XIX-wieczny oleodruk z nazwą znanej drukarni, datą i oryginalną ramą.

Co najbardziej interesuje kolekcjonerów?

Na rynku antyków nie warto patrzeć wyłącznie na wiek.

Czasami bardziej interesujący będzie obraz z określonego warsztatu lub konkretnego wydarzenia niż starszy, ale całkowicie anonimowy egzemplarz.

W przypadku religijnych oleodruków warto zwrócić uwagę szczególnie na:

Częstochowę i Jasną Górę – ze względu na ogromną skalę produkcji pamiątek religijnych i pielgrzymkowych.

Kraków – ze względu na działalność wydawców i drukarzy religijnych.

Wiedeń, Berlin, Monachium, Norymbergę i Pragę – jako ważne zagraniczne źródła drukowanych obrazów obecnych również na ziemiach polskich. (Archiwum Etnomuzeum)

Niemieckie oficyny religijne – szczególnie te, których wydawnictwa można jednoznacznie zidentyfikować.

Oleodruki związane z konkretnymi sanktuariami – szczególnie jeśli zachowała się informacja o miejscu produkcji.

Obrazy religijno-patriotyczne – ponieważ łączą ikonografię religijną z historią Polski.

Stan zachowania – bardzo ważny element wartości

Stary oleodruk nie musi być idealny.

Wręcz przeciwnie – naturalne ślady czasu są częścią jego historii.

Problem zaczyna się wtedy, gdy obraz został poważnie uszkodzony albo nieumiejętnie odrestaurowany.

Najczęściej spotykamy:

zabrudzenia,
przebarwienia,
pęknięcia papieru,
ubytki,
ślady wilgoci,
odklejanie się papieru,
uszkodzenia ramy,
wtórne przemalowania,
wymianę szyby,
ślady po owadach.

Nie zawsze należy jednak wszystko „odświeżać”.

Agresywne czyszczenie może zniszczyć oryginalną powierzchnię. W przypadku cenniejszych obiektów warto najpierw skonsultować się z konserwatorem.

Stare oleodruki religijne a rynek antyków

Rynek starych oleodruków jest bardzo specyficzny.

Z jednej strony mamy ogromną liczbę tanich, masowo produkowanych reprodukcji. Z drugiej – istnieją obiekty, które dzięki pochodzeniu, rzadkości lub ikonografii stają się interesującymi przedmiotami kolekcjonerskimi.

Współczesne ogłoszenia pokazują bardzo szeroki rozrzut cen. Na polskim rynku wtórnym można znaleźć religijne oleodruki oferowane za kilkadziesiąt czy kilkaset złotych, podczas gdy ceny rosną w przypadku dużych, dobrze zachowanych lub szczególnie atrakcyjnych egzemplarzy. (OLX)

Dlatego nie należy wyceniać obrazu wyłącznie na podstawie tego, że ma „100 albo 150 lat”.

Wiek jest tylko jednym z elementów.

Dla kolekcjonera często ważniejsze będą odpowiedzi na pytania:

Kto go wyprodukował?
Gdzie powstał?
Kiedy powstał?
Jakie przedstawienie pokazuje?
Czy zachowała się oryginalna rama?
Czy istnieją podobne egzemplarze?
Czy ma udokumentowaną historię?

Oleodruk nie zawsze jest kiczem

Przez znaczną część XX wieku słowo „oleodruk” miało nieco lekceważące znaczenie.

Kojarzyło się z masowo produkowanym, tanim obrazem wiszącym w wiejskiej izbie.

Dzisiaj spojrzenie na te przedmioty jest inne.

Muzea coraz częściej traktują je jako ważne źródło wiedzy o kulturze popularnej, historii religijności, rozwoju poligrafii i codziennym życiu dawnych społeczeństw.

Muzeum Narodowe we Wrocławiu zwraca uwagę, że pomimo często niskiej wartości artystycznej oleodruki mają znaczenie historyczne i sentymentalne. Pokazują również, jakie obrazy trafiały do mieszkań różnych grup społecznych. (Muzeum Narodowe we Wrocławiu)

To właśnie jest ich ogromna wartość.

Nie każdy oleodruk był dziełem sztuki.

Ale każdy może być świadkiem swojej epoki.

Oleodruk jako świadectwo dawnego polskiego domu

Wyobraźmy sobie typowy dom sprzed stu lat.

Na ścianie wisi obraz Matki Boskiej. Obok znajduje się krzyż, różaniec i niewielki stolik z książeczką do nabożeństwa. Obraz został przywieziony przez dziadków z pielgrzymki.

Po latach trafia na strych.

Potem ktoś odnajduje go podczas remontu.

Dla jednej osoby będzie to tylko „stary obraz”.

Dla kolekcjonera może być natomiast punktem wyjścia do odtworzenia całej historii: kiedy powstał, gdzie został wydrukowany, jak trafił do Polski, jakie przedstawienie powiela i dlaczego właśnie taki obraz znalazł się w konkretnym domu.

To właśnie sprawia, że stare religijne oleodruki są czymś więcej niż dekoracją ścienną.

Są dokumentem historii codziennej.

Najciekawsze motywy do kolekcjonowania

Osoby rozpoczynające kolekcję mogą zainteresować się określonymi grupami:

Oleodruki Matki Boskiej Częstochowskiej

Szczególnie interesujące są egzemplarze związane z Częstochową i konkretnymi oficynami.

Oleodruki z Jasnej Góry

Pamiątki pielgrzymkowe, przedstawienia klasztoru, cudownego obrazu i uroczystości.

Oleodruki religijno-patriotyczne

Łączą historię religii z historią Polski.

Serce Jezusa i Serce Maryi

Zwłaszcza zachowane jako oryginalne komplety.

Anioł Stróż

Jedna z najbardziej charakterystycznych grup przedstawień przeznaczonych do domów rodzinnych.

Święta Rodzina

Popularny motyw związany z życiem rodzinnym i domową religijnością.

Droga Krzyżowa

Szczególnie interesujące mogą być kompletne serie.

Oleodruki z niemieckich i austriackich oficyn

Mogą być interesujące ze względu na wysoką jakość techniczną oraz możliwość ustalenia konkretnego wydawcy.

Jak opisywać oleodruk w ogłoszeniu antykwarycznym?

Dobry opis starego obrazu powinien zawierać znacznie więcej niż samo:

„Stary obraz religijny, oleodruk, antyk.”

Znacznie lepiej napisać:

XIX-wieczny oleodruk religijny przedstawiający Matkę Boską z Dzieciątkiem. Reprodukcja wykonana na papierze, zachowana w oryginalnej dekoracyjnej ramie. Na odwrocie widoczne pozostałości dawnego oznaczenia wydawcy. Obiekt związany z tradycją domowej pobożności przełomu XIX i XX wieku.

Jeżeli znamy wydawcę, miejsce lub datę, należy je koniecznie podać.

To zwiększa wartość informacyjną przedmiotu i sprawia, że oferta może być odnaleziona przez osoby szukające konkretnego obiektu.

Jakich słów używać przy wyszukiwaniu starych oleodruków?

Kolekcjonerzy poszukujący takich przedmiotów korzystają z bardzo różnych określeń.

Warto więc znać wszystkie najważniejsze:

stary oleodruk

stare oleodruki

oleodruk religijny

stare obrazy religijne

stare obrazy dewocyjne

oleografia

oleografie

chromolitografia religijna

stara chromolitografia

religijne obrazy XIX wiek

Matka Boska oleodruk

Matka Boska Częstochowska oleodruk

Jasna Góra oleodruk

Serce Jezusa oleodruk

Niepokalane Serce Maryi oleodruk

Święta Rodzina oleodruk

Anioł Stróż oleodruk

stare dewocjonalia

antyki religijne

polskie antyki

stare obrazy do kolekcji

obrazy religijne XIX wieku

oleodruk w starej ramie

To właśnie połączenie terminów technicznych, tematycznych, historycznych i handlowych pozwala dotrzeć do różnych grup osób zainteresowanych kolekcjonowaniem.

Stare religijne oleodruki – dlaczego warto je zachować?

Historia oleodruków pokazuje, jak rozwój technologii zmienił sposób obcowania ze sztuką.

Dzięki drukowi kolorowe przedstawienia mogły trafić do ludzi, którzy wcześniej nie mieli możliwości kupowania drogich obrazów.

W przypadku przedstawień religijnych znaczenie było jeszcze większe. Oleodruk stawał się częścią domu, miejscem modlitwy, pamiątką pielgrzymki i symbolem rodzinnej tradycji.

Dzisiaj patrzymy na niego również jako na zabytek kultury materialnej.

Może opowiadać o dawnych technikach drukarskich, rozwoju przemysłu wydawniczego, popularnych motywach ikonograficznych, historii sanktuariów, polskiej religijności i codziennym życiu naszych przodków.

Dlatego zanim stary religijny obraz trafi na śmietnik podczas porządkowania strychu, warto odwrócić go i dokładnie obejrzeć.

Czasami niewielki napis na odwrocie może powiedzieć więcej niż sam obraz.

Podsumowanie

Stare religijne oleodruki są ważną częścią historii europejskiej i polskiej kultury popularnej. Ich największy rozwój przypadł na drugą połowę XIX wieku, kiedy chromolitografia umożliwiła masową produkcję kolorowych reprodukcji. (Muzeum Narodowe we Wrocławiu)

Produkowane były między innymi w Niemczech, Austrii, Czechach, Francji i Włoszech, a na ziemiach polskich szczególne znaczenie zyskały ośrodki związane z Krakowem i Częstochową. Jasna Góra była ważnym centrum sprzedaży i produkcji religijnych pamiątek, natomiast krakowskie firmy, takie jak oficyny Władysława Miłkowskiego, Józefa Angrabajtysa czy Juliana Kurkiewicza, odegrały istotną rolę w rozpowszechnianiu religijnych i patriotycznych obrazków. (Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu)

Dzisiaj wartość oleodruku nie wynika wyłącznie z jego wieku. Liczą się rzadkość, temat, technika, wydawca, miejsce produkcji, stan zachowania, oryginalność ramy i udokumentowane pochodzenie.

I właśnie dlatego stary oleodruk może być czymś znacznie ciekawszym niż „stary obraz na ścianę”.

Może być pamiątką pielgrzymki, świadectwem religijności, przykładem dawnej sztuki drukarskiej, dokumentem historii Polski i wartościowym obiektem kolekcjonerskim.

Źródła wykorzystane przy opracowaniu

Najważniejsze informacje historyczne i techniczne oparłem przede wszystkim na materiałach muzealnych: Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Muzeum Etnograficznego w Toruniu, Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej, Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu oraz katalogach i bazach obiektów muzealnych. (Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej)